เซน ในความรู้สึก: เมษายน 2026

โรคที่ ๑.

อาการอันแรก ก็อยากเรียกว่า

อาการของโรค เป็นทาสของวัตถุ

ถ้าเรียก ตามภาษาศาสนา

ก็เรียกว่า เป็นทาสของอารมณ์ หรือ

อย่างที่พูดกัน ให้ชัดลงไปอีกก็ว่า

เป็นทาสของเนื้อหนัง สวามิภักดิ์บูชาวัตถุ

บูชาเนื้อหนัง หมายถึงวัตถุ ของกามารมณ์.

ภาษาศาสนานี้

เมื่อเราพูดว่า เนื้อหนัง

เราไม่ได้หมายถึงตัวเนื้อหนัง แต่เราหมายถึงกามารมณ์

เพราะว่ากามารมณ์ทุกชนิด

มันก็ต้องอาศัยเนื้อหนังเป็นที่ตั้ง

เป็นที่ทำงาน แล้วก็เพราะความสุข

หรือความเอร็ดอร่อย

นั้นมันเป็นเรื่องฝ่ายเนื้อหนัง

ไม่ใช่ความสงบสุขฝ่ายวิญญาณ.

นี้เลยเรียกมันว่า เนื้อหนังสั้นๆ ก็ได้

เนื้อหนังก็เป็นวัตถุ

เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า บูชาวัตถุก็ได้

ที่เรียกกันเดี๋ยวนี้ว่า วัตถุนิยม

ก็เล็งถึงส่วนนี้...

โรคที่ ๒.

อยากจะระบุ ชื่อว่า
“โรคเกลียด พระเจ้า
หรือเกลียด พระธรรม”...

เดี๋ยวนี้ มนุษย์เป็นโรคเกลียดพระเจ้า
หรือ เกลียดพระธรรม

ไม่เคารพพระเจ้า หรือ พระธรรมยิ่งขึ้นทุกที;

เพราะไปเป็นทาส ของวัตถุเสียแล้ว

ไปบูชาวัตถุเสียแล้ว ไม่มีพระเจ้า

หรือพระธรรม ที่ถูกต้อง

ก็ตั้ง พระเจ้าเอาเองใหม่

ตั้งศาสนา เอาเองใหม่

บัญญัติพระธรรม เอาเองใหม่

ตามอำนาจ ของกิเลส.

ทีนี้ก็เลย ตั้งศาสนาที่เห็นแก่ ประโยชน์ขึ้นมา

ศาสนาประโยชน์เรียก อย่างนี้ก็ได้

คือว่าได้-นั่นแหละถูก ได้-นั่นแหละดี

ได้-มาเป็นของกู นั่นแหละ ยุติธรรม...

โรคที่ ๓.

อยากจะระบุ เป็นโรคปลีกย่อย
ออกไปจาก สองโรคข้างต้น

คือ โรคขยายการกินการอยู่ การกินดีอยู่ดี

ออกอย่างไม่มีขอบเขต จนกลายเป็นอบายมุข.

การอยู่ดีกินดี กลายเป็นอบายมุข

ฟังดูก็น่าหวัว หรือน่าขัน

หรือไม่น่า จะเป็นไปได้.

ตรงนี้คุณต้อง เข้าใจคำที่มันอาจ

จะสับสนกันอยู่สองคำ คือคำว่า

“กินดีอยู่ดี” กับคำว่า “กินอยู่พอดี”,

กินอยู่พอดีนั้น เป็นอย่างไร ไม่

อันตรายอะไร แล้วไม่ขยายออกไปได้;

ส่วนคำว่า กินดีอยู่ดี นั้นมันไม่จำกัด

มันขยายออกไปได้ จนถึงจุดอันตราย...

โรคที่ ๔.

อยากจะระบุ ความไม่สันโดษ.

โรคความไม่สันโดษ ไม่ว่าในอะไรๆ

หรือไม่ว่าในเวลาไหน เมื่อไม่สันโดษ,

ไม่รู้สึกอิ่มอย่างที่เรียกว่า สันโดษ

มันก็ต้องรู้สึกหิว.

คำว่าสันโดษ แปลว่ายินดี

ด้วยสิ่งที่กำลังมีอยู่ ตามตัวหนังสือแปลว่า

อย่างนั้น นั่นแหละ คือ ความรู้สึกอิ่ม

ถ้าเราไม่ยินดีด้วย สิ่งที่กำลังมีอยู่

เราก็หิวเท่านั้น ไม่มีปัญหา

เพราะฉะนั้น สันโดษทำให้อิ่ม;

แต่มิได้หมายความว่า ทำให้หยุดทำอะไร

หรือหยุดแสวงหาต่อไป,

เรามีอะไร เราทำอะไรได้เท่าไร

เราก็ควรจะพอใจ ในสิ่งนั้น

มันจะเป็นการอิ่ม อยู่ตลอดเวลา...

โรคที่ ๕.

อยากจะระบุชื่อ ว่าเป็นโรค
ของการพัฒนา สิ่งที่ไม่จำเป็นต้องพัฒนา

หรือทำสิ่ง ที่ไม่จำเป็นจะต้องทำ มากขึ้นทุกที...

คำว่า ไม่มีขอบเขต หมายความว่า

มันเกินความจำเป็น;

เมื่อมันต้องการเกินความจำเป็น

มันก็ค้นคว้าประดิษฐ์ ประดอยเกินความจำเป็น.

ของเกินจำเป็นก็ออกมา

แล้วมันก็ยิ่งมากขึ้นๆ

เกินจำเป็นมากขึ้น.

นี้เป็นมูลเหตุ

ของความไม่สงบ ในหมู่มนุษย์.

การก้าวหน้า ทางวิชาแพทย์

มันก็ก้าวหน้ามาก มากอย่างน่าอัศจรรย์

ขนาดที่จะเปลี่ยนเครื่อง อะไหล่ของคน

เหมือนกับเปลี่ยน เครื่องอะไหล่รถยนต์;

อย่างนี้มันก็จะทำได้.

แต่แล้ว อย่าลืมว่า

มันไม่ได้ทำให้มนุษย์ มีความสงบสุข

แต่ทำให้ยุ่งมากขึ้น เกินความจำเป็น

ไม่ยอมตายในกรณี หรือ

ในสถานะ ที่ควรจะยอมตาย

อย่างนี้ก็เป็นเรื่อง ยุ่งมากขึ้น บ้ามากขึ้น...

โรคที่ ๖.

อยากจะระบุว่า โรคความเห็นแก่ตัวข้างเดียว

ยิ่งก้าวหน้าตามแบบ ของชาวโลกนี้เท่าไร

ก็ยิ่งเพิ่ม ความเห็นแก่ตัวเท่านั้น.

การศึกษา ก็เพิ่มความเห็นแก่ตัว

การกีฬา ก็เพิ่มความเห็นแก่ตัว

นี่รากฐาน มันเป็นอย่างนี้

ทีนี้ การประกอบการงาน

อะไรต่อไปข้างหน้า

ก็เป็นการเห็นแก่ตัว

เพราะเป็นโรคเห็นแก่ตัว ชนิดขึ้นสมอง;

หมายความว่า มันเกินขอบเขต

หรือว่าถึงขีดสูงสุด

ตามองไม่เห็นผู้อื่นแล้ว เห็นแก่ตัวเท่านั้น

มันก็เลย เห็นแก่ตัวมากขึ้นๆ...

โรคที่ ๗.

อยากจะระบุ โรคที่ไม่รู้จัก
บุญคุณของพ่อแม่ หรือผู้มีบุญคุณ.

เพราะมีแต่ความก้าวหน้า

ทางวัตถุ ทางวิทยาศาสตร์

เห็นการที่ลูกเกิด มาจากพ่อแม่นี้เป็นของธรรมดา

เหมือนกับผลไม้

ต้นผลไม้สืบพันธ์ุ

อย่างนั้นก็เลย

ไม่มีช่องว่างที่จะเห็นว่า

พ่อแม่นี้ เป็นผู้มีบุญคุณ

เหลือล้นแก่ชีวิตของเรา.

มนุษย์คล้าย เครื่องจักรมากขึ้น

ไม่มีความรู้สึกทางจิต ทางวิญญาณ

พ่อแม่ก็เลยไม่มี;

เหมือนกับลูกผลไม้ ที่ออกมาจากต้นไม้

มันก็ไม่ถือว่าต้นไม้ เป็นเหมือนพ่อแม่

คล้ายๆกันอย่างนั้น;

มันเหมือนเครื่องจักร...

โรคที่ ๘.

อยากจะระบุว่า โรคที่ถือว่าครูบาอาจารย์

เป็นลูกจ้าง ไม่ใช่ผู้มีบุญคุณ.

โรคนี้ระบาดมาจากเมืองนอก

เข้ามาเมืองไทย :

ครูบาอาจารย์ ก็เป็นลูกจ้างมากขึ้น

ทำความเคารพอย่างครูบาอาจารย์ ไม่มีสถาบัน

ครูบาอาจารย์ไม่มี

มีแต่สถาบัน

ลูกจ้าง สอนหนังสือ;

แล้วสัตว์ทั้งหลาย จะเป็นอย่างไร

มันไม่มี ครูบาอาจารย์

ที่ชักนำ ในทางวิญญาณ

หรือ จูงในทางวิญญาณ...

โรคที่ ๙.

อยากจะระบุว่า ความไม่เคารพ
คนเฒ่าคนแก่ พระเจ้า พระสงฆ์.

วัฒนธรรมโบราณ คนเฒ่าคนแก่

ได้รับการเคารพยกย่อง

แม้จะเป็น คนยากจนเข็ญใจ

หรือคนบ้าๆ บอๆ อะไรก็ตามใจ

ความเป็นคนเฒ่าคนแก่ของเขานั้น

เขายกให้เป็นสถาบันที่ว่า

คนหนุ่มสาว จะต้องเคารพ

นี้คือ แก่ทางร่างกาย.

ทีนี้ ถ้า แก่ทางวิญญาณ

คือเป็นสมณพราหมณ์

เป็นพระเจ้า พระสงฆ์ก็ ยิ่งต้องเคารพ.

เดี๋ยวนี้คนแก่

ถูกมองในแง่ที่น่ารังเกียจ

น่าจะหลีกไปเสียให้พ้น

เห็นพระเจ้า พระสงฆ์

เป็นคนครึคระล้าสมัย...

โรคที่ ๑๐. อยากจะระบุอาการเล็กๆน้อยๆ
ต่อไปอีก คือเป็น โรคชอบเพื่อนอันธพาล
มากกว่าชอบเพื่อนที่เป็นสัตบุรุษ.

โรคที่ ๑๑.

อยากระบุว่า “โรคไม่รู้จักศิลปพระเจ้า”

เป็นคำบัญญัติเฉพาะ

“ไม่ชอบศิลปพระเจ้า”

พระเจ้า คือ ธรรมชาติ...

ไม่ชอบศิลป ตามแบบธรรมชาติ

ตามมาตรฐาน ธรรมชาติ

ซึ่งมีลักษณะ แห่งความสงบ

ไปคิดประดิษฐ์แบบต่างๆ แบบใหม่ๆ.

นี่คุณรู้ดีกว่าผมก็ได้;

ศิลปแบบหลังๆ นี้

เป็นศิลป (art) อะไรที่คนอื่นดูไม่ออก

นอกจากคนที่ ไปบ้าหลงมันเท่านั้น.

มันมีกฏเกณฑ์ศึกษากัน

อย่างนั้น อย่างนี้ อย่างโน้น

ตั้งพักตั้งนาน กว่าจะไป

เข้าใจศิลปอันนั้น

แล้วชอบศิลปอันนั้นได้

ศิลปเสียเวลา

ศิลปที่ไม่มีประโยชน์

ศิลปที่ทำให้บ้ามากขึ้น

เพ้อฝันมากขึ้น ไม่มีความสงบ

ไม่เป็นไป เพื่อความสงบ

เป็นศิลปเสพติด

เหมือนกับสูบกัญชายาฝิ่น;

ไปหลงในศิลปประดิษฐ์ใหม่นั้น.

ส่วนศิลปความงาม

ตามธรรมชาติ

ของดินฟ้าอากาศ

ของดาวดวง ดวงจันทร์

ดวงอาทิตย์ ทะเล ภูเขา

นี้ไม่มีใครชอบ

ซึ่งมีลักษณะของความสงบนั้น...

โรคที่ ๑๒.

อยากจะระบุถึง โรคที่ไม่มีศีลข้อ
กาเมสุมิจฉาจารกาเมสุมิจฉาจาร

นั้นคือ ศีลที่ห้ามไม่ให้ล่วงเกิน

ของรักของผู้อื่น;

โดยเฉพาะวัตถุแห่งกามารมณ์

ของผู้อื่นนั่นแหละ

เช่น บุตร ภรรยา เราก็รู้กันดี.

เดี๋ยวนี้เขา จะยกเลิกศีลข้อนี้

มากขึ้นทุกที ในโลกในนี้.

เพราะคนไทย ไปตามดมก้นพวกฝรั่ง

เรื่องศีลข้อกาเมสุมิจฉาจาร

ก็ค่อยๆ จางๆ ไป

ตามแบบพวก ที่หลงวัตถุนิยม.

การประพฤติประทุษร้าย

ภรรยาของผู้อื่น

นี่จะไม่ถือกันว่า เป็นความผิดแล้ว

กำลังจะไม่ถือว่า เป็นความผิดแล้ว

เพราะความลุ่มหลง

ในกามารมณ์หนักขึ้น

ก็จะแลกเปลี่ยน ภรรยากัน

เฉพาะวันเฉพาะคืน

เพื่อกามารมณ์

ที่มีรสแปลกออกไป;

นี้ก็เป็นลักษณะที่เรียกว่า

จะไม่มีศีล

ข้อกาเมสุมิจฉาจาร กันแล้ว.

เดี๋ยวนี้เจริญด้วย

เครื่องคุมกำเนิดทางวัตถุ

ทางการปฏิบัติ อะไรก็ตามเถิด

คนหนุ่มสาวก็ไม่ต้องกลัว

โทษที่จะเกิดมา

จากข้อกาเมสุมิจฉาจารยิ่งๆ ขึ้น.

โรคไม่มีศีลข้อที่ ๓ นี้

ก็จะหนักขึ้นๆ ใน

โลกนี้ ทั้งคนโสดและ

ทั้งคนที่มีครอบครัว.

โรคที่ ๑๓. โรคสุดท้าย อยากจะระบุ

โรคประชาธิปไตย

ชนิดที่เชือดคอตัวเอง.

โลกเรากำลังบูชา

ลัทธิประชาธิปไตย

แต่เป็นประชาธิปไตย

ของคนที่เป็นทาสวัตถุ

เป็นทาสของกามารมณ์

พระอาจารย์พุทธทาส

(เตกิจฉกธรรม, ๒๕๑๙; ๘๖-๑๐๔)

เซน ในความรู้สึก

มองอย่างเข้าใจ

โลก-โรค ของมนุษย์

ใจสรรค์สร้าง

ลมหายใจที่ยิ่งใหญ่