โลภะ โทสะ โมหะ ถ้าไม่ถึงขั้นรุนแรง
มันก็เป็นเหมือน กับไอที่กรุ่นๆ อยู่
ไอไฟที่กรุ่นๆ อยู่ ไม่ได้ลุกขึ้นมา
อันนี้ยิ่งรบกวน มากกว่า
เขาเรียกกันว่า นิวรณ์
วันหนึ่งคืนหนึ่ง จิตใจถูกรบกวนด้วย
ไอกรุ่นนี้แหละมากกว่า
ที่จะถูกรบกวนด้วยตัวโลภะ โทสะ โมหะ โดยตรง
ไอกรุ่นของโลภะ โทสะโมหะ
เราจะเรียกมันว่า นิวรณ์ ช่วยจำไว้ง่ายๆ
นิวรณ์ที่ ๑ คือ
กามฉันทะ กรุ่นอยู่แต่เรื่องกาม
แม้มันจะไม่รุนแรง แต่มันก็ไม่ดับไปได้.
มันกรุ่นอยู่ มันทรมานหัวใจอยู่
มันรบกวนจิตใจอยู่ จะรู้สึกคิดนึกอย่างไร
มันก็รู้สึกคิดนึกไปด้วยเรื่องกาม เรื่องกามารมณ์
โดยเฉพาะคน ที่อยู่ในวัยรุ่น มันจะถูกรบกวนมาก
นิวรณ์ที่ ๒. เรียกว่า
พยาบาท คือความรู้สึกที่เป็นไป ในทางไม่ชอบ
นั่นก็ไม่ชอบ นี่ก็ไม่ชอบ
อึดอัดขัดแค้น อยู่ตลอดเวลา
มีจิตใจ กระฟัดกระเฟียด
กระทบกระทั่ง สิ่งนั่นสิ่งนี้ อยู่ตลอดเวลา
หรือว่า ยิ่งได้ไปก่อเรื่องก่อเวร กับใครมาก่อน
แล้วมันก็มาเป็นไอกรุ่น รบกวนอยู่ตลอดเวลา.
นี้เรียกว่าพยาบาท คือความที่จิตใจ มันไม่ชอบ
ตรงกันข้าม กับกามฉันทะ.
นั้นเป็นไปเรื่อง ฝ่ายชอบฝ่ายรัก
พยาบาทนี้ มันเป็นไปใน
ฝ่ายเกลียด ฝ่ายชัง ฝ่ายไม่เอา
แล้วมันก็รบกวน จิตใจเท่ากัน.
นิวรณ์ที่ ๓. เรียกว่า
ถีนมิทธะ นี้คือจิตใจแฟบ จิตใจเหี่ยวห่อ
จิตใจละเหี่ยละห้อย จิตใจตกลงไปสู่ความเศร้า
จิตใจไม่กระปรี้กระเปร่า ไม่สดชื่นร่าเริงแจ่มใส
งัวเงีย ง่วงเหงา ท้อแท้, อยากหยุดไม่ทำอะไร
มีความขี้เกียจอยู่ เป็นลักษณะประจำ.
นี้ก็เรียกว่า นิวรณ์ ซึ่งรบกวนคนได้มาก.
เมื่อเราจะทำอะไร จิตใจมันไม่เอาด้วย
จิตใจมันแฟบ มันละเหี่ยละห้อย
เช่นทำเลข ถ้าจิตใจตกไป
ในทางละเหี่ยละห้อยเสียแล้ว
มันก็ทำไม่ได้. อย่าว่าแต่
จะทำงานอะไร ที่มากไปกว่านั้น.
นิวรณ์ที่ ๔. เขาเรียกว่า
อุทธัจจกุกกุจจะ นี้ตรงกันข้าม คือมันฟุ้ง
เมื่ออันโน้นมันแฟบ อันนี้มันฟู
เมื่ออันโน้น มันละเหี่ยละห้อย
อันนี้มันบ้าบิ่น มันลิงโลด มันทะลึ่งตึงตัง
นี่บางครั้งจิตใจมันฟุ้งซ่าน, บางครั้งมันซบเซา
เรียกว่า ถีนมิทธะ. บางครั้งมันฟุ้งซ่าน
เรียกว่า อุทธัจจกุกกุจจะ นี่มันเป็น
ไอกรุ่นที่มาจาก โมหะ.
นิวรณ์ที่ ๕. วิจิกิจฉา
นิวรณ์สุดท้ายนี้ ความลังเล
ความเปลี่ยนแปลง ความตั้งใจเสียเรื่อยไป
ไม่มีความแน่นอน ในการเป็นอยู่
ในการกระทำ หรือในชีวิต,
กระทั่งไม่แน่ว่า เกิดมานี้จะเอาอะไร.
กามฉันทะ ทีแรก มันก็เป็นไอกรุ่น
ของราคะหรือโลภะ. พยาบาท ที่ ๒
เป็นไอกรุ่น ของโทสะหรือโกธะ.
ส่วนถีนมิทธะ อุทธัจจกุกกุจจะ วิจิกิจฉา
เป็นไอกรุ่นของโมหะ.
พระอาจารย์พุทธทาส
( ใครคือใคร ? , ๒๕๒๖: ๒๔๒ – ๒๔๓)
